Wat is de echte financiŽle impact op lange termijn van nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen voor een gemeentebestuur? En welke financiŽle vereveningsmechanismen zijn er tussen lokale besturen mogelijk met het oog op een evenredig verdeling van financiŽle lusten en lasten?

Wat is de echte financiële impact op lange termijn van nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen voor een gemeentebestuur? En welke financiële vereveningsmechanismen zijn er tussen lokale besturen mogelijk met het oog op een evenredig verdeling van financiële lusten en lasten?

GD&A advocaten en ProFlow onderzochten dit voor de Vlaamse overheid. Veel nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen hebben een gemeentegrensoverschrijdend karakter, bv. in het kader van een ruimtelijk planningsproces. GD&A-ProFlow objectiveerden via een financieel model de volledige gemeentelijke financiële impact van bv. bedrijventerreinen en verkavelingen. Aansluitend ontwikkelden we hierbij concrete mechanismen om éénmalige en recurrente inkomsten en uitgaven tussen gemeenten te kunnen verevenen met het oog op - indien wenselijk - een meer evenredige verdeling van de financiële lusten en lasten.

In gemeentegrensoverschrijdende ruimtelijke planningsprocessen wordt regelmatig de (derving van) inkomsten als argument aangehaald, bv. in de 'strijd' om een intergemeentelijk bedrijventerrein op eigen grondgebied te voorzien of in moeizame planningsprocessen waarin een programma van ontwikkelingen over de gemeentegrenzen heen moet worden gelokaliseerd. Ook in planningsprocessen op gewestelijk of provinciaal niveau kan dit argument meespelen in het bekomen van een beleidsmatig draagvlak. Denken we maar aan de heroriëntatie van taakstellingen naar bepaalde delen van gemeenten, met wenselijke compenserende herbestemmingen in andere gemeenten.

Ruimte Vlaanderen liet daarom een onderzoek uitvoeren naar mogelijke vereveningsmechanismen tussen gemeenten. De studie werd uitgevoerd door ProFlow - GD&A advocaten en omvat twee grote onderdelen: een onderzoek naar de omvang van de financiële inkomsten van een gemeente n.a.v. ruimtelijke ontwikkelingen enerzijds en een verkenning van mogelijke vereveningsmechanismen met een nadere uitwerking van drie meest haalbaar geachte mechanismen anderzijds.

Financiële impact van nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen voor een gemeentebestuur

Via een financieel rekenmodel werden voor diverse ruimtelijke scenario's de inkomsten- en uitgavenstromen in beeld gebracht. Hierbij worden de inkomsten en uitgaven voor de gemeentekas onderzocht voor een periode tot 50 jaar na het bouwrijp maken van de bedrijventerreinen of woongebieden. Het financieel model is opgebouwd uit in totaal ca. 75 parameters (indexen, inkomsten, uitgaven, ...).

Indien een gemeentebestuur niet participeert in een nieuwe ruimtelijke ontwikkeling dan zijn dit de belangrijkste inkomensbronnen: het gemeentefonds, de onroerende voorheffing, de aanvullende personenbelasting en specifieke gemeentelijke belastingen op bedrijven en gezinnen. De belangrijkste uitgaven hierbij zijn vooral het onderhoud van het publiek domein en in mindere mate ook studie- en personeelskosten.

Indien een gemeentebestuur echter ook (deels) participeert in een nieuwe ruimtelijke ontwikkeling moeten daar de inkomsten uit de kavelverkoop en als uitgaven de kosten voor de aankoop van de gronden en de infrastructuurwerken worden aan toegevoegd. Het batig karakter van een nieuwe ruimtelijke ontwikkeling wordt in belangrijke mate bepaald door de mate van financiële participatie van het gemeentebestuur, maar ook belangrijk hierbij zijn de aard , de omvang, de densiteit, het doelpubliek, ... van de ruimtelijke ontwikkelingen en het type gemeente (vooral centrumsteden versus landelijke gemeenten).

'Harde' ruimtelijke ontwikkelingen zijn meestal batig voor de betrokken gemeentebesturen, maar lang niet alle 'harde' ruimtelijke ontwikkelingen scoren even positief. Vandaar dat inzicht bieden in de kosten en opbrengsten op maat van elk project een belangrijke aanbeveling is. Bij het bepalen van de financiële bedragen die verevend kunnen worden tussen de verschillende gemeenten is het echter ook van belang om voldoende aandacht te besteden aan andere - eerder subjectieve - winst-verliesberekeningen op vlak van macht, invloed, kiezers, hinder, enz.

Vereveningsmechanismen tussen lokale overheden

Tot op heden werden in Vlaanderen slechts sporadisch financiële vereveningsmechanismen tussen gemeentebesturen in het kader van ruimtelijk beleid verkend. De beschikbare cases beperken zich bovendien steeds tot het verevenen van directe inkomsten en uitgaven (zijnde inkomsten en uitgaven die rechtstreeks gelinkt kunnen worden aan de ontwikkelingsfase). Vereveningen van structurele (jaarlijks terugkerende) inkomsten en uitgaven in het kader van het ruimtelijk beleid zijn thans nog niet voorhanden. 

Wat betreft mogelijke vereveningsmechanismen is vastgesteld dat er tot op vandaag geen enkele wettelijke basis is om financiële verevening tussen gemeenten ten gevolge van ruimtelijk beleid te verplichten of te organiseren vanuit de hogere overheid. Denkrichtingen die zijn onderzocht betreffen  een gewestelijk fonds, verhandelbare rechten, een baten/schade-systeem en een herverdelingsmechanisme via het gemeentefonds. Al deze denkrichtingen vergen wetgevende initiatieven om ze te kunnen organiseren. Een gewestelijk (begrotings)fonds en een herverdeling via het gemeentefonds werden als meest realistische mogelijkheden op kortere termijn beschouwd en hiervoor werden door ons dan ook concrete aanbevelingen geformuleerd.

Wat vandaag wel al kan, zijn vrijwillige samenwerkingen tussen gemeenten via een contractvorming tussen de betrokken gemeenten. Er zijn twee decretale basissen om tot onderlinge contractvorming over te gaan: het Gemeentedecreet (GD) en het Decreet Intergemeentelijke Samenwerking (DIS). Bij de keuze voor een contract overeenkomstig art. 196 van het Gemeentedecreet dan wel één of andere samenwerkingsvorm volgens het Decreet Intergemeentelijke Samenwerking, moet rekening worden gehouden met een aantal parameters die de ene of andere vorm uitsluiten. We adviseren hierbij steeds te kiezen voor de meest eenvoudige oplossing.

Auteurs: Wouter Dernau en Steven Michiels

Meer info in het algemeen over deze studie en i.v.m. de financiële impact van ruimtelijke ontwikkelingen op uw gemeentebegroting in het bijzonder?
Contacteer Wouter Dernau
Ruimtelijk planner - Master Real Estate (ProFlow)
Tel. 0486/64.29.69 of wouter.dernau@proflow.be

Meer info in het algemeen over deze studie en i.v.m. de voor u bruikbare vereveningsmechanismen in het bijzonder?
Contacteer Steven Michiels
Advocaat-vennoot (GD&A advocaten)
Tel. 0478/50.25.57 steven.michiels@gdena-advocaten.be

De volledige studie werd door Ruimte Vlaanderen gepubliceerd via deze link